Kulturno istorijski kompleks Detlak


Kulturno-istorijski kompleks Detlak, je proglašen 2010. godine za nepokretno kulturno dobro od velikog značaja. Ukupna površina prve zone zaštite kompleksa je 8.684 m².

Kompleks se nalazi u zapadnom dijelu opštine Derventa u selu Donji Detlak, 14 kilometara od gradskog naselja Derventa i dva kilometra od magistralnog puta Derventa – Prnjavor. Smješten je između rijeke Ukrine i rječice Lupljanice, na uzvišenom platou sastavljenom od više terasa kojima dominira tercijarni krečnjak.

Kompleks čine manastirska crkva Svetog Ilije sa konakom, ljetnikovcem, starom školom i grobljem, stara nekropola, Pećina - monaška isposnica i ambarine.

Ambarine ili hambarine su rupe u kamenu s malim otvorom, širokom sredinom i užim dnom. Osim u Detlaku, ima ih još u derventskim selima Gornjoj Lupljanici, Osinji i Dažnici.

 U okviru Kompleksa, ambarine se nalaze oko 90 metara jugozapadno od crkve. Smještene su na kosini i usječene u krečnjački tercijar.

Prva istraživanja ambarina obavljena su 1892. godine, kada su pronađena 23 udubljenja u stijeni. Tom prilikom istraženo je 15 udubljenja, dok je osam ambarina ostalo neistraženo. Smatralo se da su ambarine iz rimskog perioda, jer se slična udubljenja u kamenu pominju u antičkim dokumentima.

U Arheološkom leksikonu iz 1988. godine potvrđeno je postojanje 23 udubljenja u obliku amfora dubine oko 2 do 2,50 metra, promjera otvora oko 0,60 metara, te trbuha od 1,20 do 1,80 metara. Najvjerovatnije je riječ o kasnoantičkim granarijima, koji se datiraju u period Velike seobe naroda – od IV do VII vijeka.

Arheološkim istraživanjima 2009. godine obuhvaćena su sva udubljenja na ovom lokalitetu, a ustanovljeno je da je najvjerovatnije riječ o srednjovjekovnim spremištima. Nedostatak arheološkog materijala u ambarinama i između njih, otežava datiranje njihove izgradnje.

Istraživanjem 2014. godine, na osnovu naziva ambarine i analogija sa žitnim jamama pronađenim na prostoru Balkana, utvrđeno je da su to bila spremišta za prehrambene proizvode, najčešće žito. Ambarine najvjerovatnije potiču iz kasnog srednjeg vijeka, a korišćene su i u turskom periodu.

Idejno rješenje uređenja ambarina projektovano je 2010. godine, a nadstrešnica je građena 2014. i 2015. godine.

Manastirska crkva Svetog Ilije zauzima centralni položaj u okviru Kompleksa. Smještena je na manjem platou, gdje je sa istočne strane, lepezasto niz padinu, okružuje aktivno pravoslavno groblje sa većim brojem spomenika. Moguće je i to da je na mjestu crkve ranije postojala drvena crkva, koja je stradala u požaru, a koja se tu nalazila do vremena Pop-Jovičine bune 1834. godine. Krajem 19. vijeka izgrađena je drvena crkvica – ćelija. Prema predanju koje su sačuvali mještani, ćelija je napravljena od ambara Jove Novića. Crkva Svetog Ilije građena od 1910. do 1913. godine kada ju je osveštao sveštenik Ilija Miđić. Zidana je od kamena, dimenzija 16h9 metara. Bila je pokrivena “biber” crijepom i imala je jedan zvonik sa dva zvona.Obnovljena je 2008. i 2009. godine. Ponovo je osveštana 2009, a iste godine proglašena je manastirskom crkvom. Bratstvo je formirano 2012. godine, a njegov prvi monah je Filip Nikolić.Živopise u srpsko-vizantijskom stilu izradio je Goran Pešić iz Čačka. Ikonostas je napravljen od hrastovine i djelo je Steve Pene iz Mrkonjić Grada, a ikone u vizantijskom stilu naslikao je Pero Bosnić iz Šipova.

Parohijski dom izgrađen je 1998, a nadograđen 2012. godine, kada je proglašen konakom. Ljetnikovac je izgrađen 2009. godine, a uz njega se nalazi objekat stare škola koji je izgrađen poslije Drugog svjetskog rata, a renoviran je 2010. godine.

U crkvi Svetog Ilije nalazi se fototipsko izdanje Detlačkog evhologiona čiji se original čuva u Patrijaršijskoj biblioteci u Beogradu. Molitvoslov se sastoji dva dijela: Bogorodičnika, pisanog u periodu od 1625. do 1635. godine i Trebnika iz perioda 1550-1560. godine. Rukopis ima 322 strane, formata je 145x105 milimetara, a selo Detlak pominje se 1628. godine na 286. stranici.

Transkripcija zapisa:

Ova knjižica napisana je i obnovljena grešnim rukama Zaharije Vozućanina po nalogu prezvitera Mileša, u selu Detlaku, u vrijeme kada je srpskim prestolom vladao arhiepiskop Pajsije, a bosanski mitropolit bio Isaija, 24. 11. 1628. godine.

Evhologion ukazuje na monaški život i mogućnost da je na prostoru današnjeg Detlaka postojao manastir, koji se nigdje eksplicitno ne navodi. Evhologion je mogao biti prepisan u isposnici ili crkvi brvnari, ili je Zaharije Vozućanin mogao biti iz nekog manastira u neposrednoj blizini.

Istočno od aktivnog groblja nalaze se ostaci stare nekropole koja je udaljena oko 90 metara jugozapadno od crkve Svetog Ilije. Na lokalitetu je pronađen usamljen nadgrobni spomenik u obliku stele sa predstavom Andrejinog krsta. Takav krst u svakodnevnom životu bio je simbol doma, graničara i zanata.

Među stanovnicima Detlaka može se čuti da je to “Grčki grob”, vjerovatno nekog Grka, hajduka, koga su turci uhvatili i ubili, a seljaci sahranili u groblje. Postoji i priča da je tu sahranjen izvjesni pop Kovačević.

Na osnovu analogija mramor se dovodi u vezu sa sredinom 16. i prvom polovinom 17. vijeka. Na taj podatak ukazuje analogija sa mramorom sa lokaliteta Kamen u Mišincima. Na njemu je uklesan natpis iz perioda vladavine Sulejmana I Veličanstvenog (1520-1566. godina).

Arheološkim istraživanjem 2015. godine ispod nadgrobnog spomenika pronađen je skelet muškarca, postavljen u pravcu istok-zapad. Sahranjen je sa glavom na zapadu i prekrštenim rukama u predjelu grudnog koša, što je tipičan način hrišćanskog sahranjivanja.

Muškarac je vjerovatno prilikom smrti bio star oko 40 godina, a na skeletu su vidljivi tragovi bolesti, i to na kostima lijeve nadlaktice i lijeve butne kosti.

Lokalitet Pećina smješten je oko 250 metara jugozapadno od crkve Svetog Ilije. Riječ je o udubljenju u stijeni koje je djelimično oblikovano ljudskom rukom i okrenuto ka sjeveroistoku.

Udubljenje je visine 2,35 metara, širina otvora je 5,50 metara, a dubina polukružnog otvora 2,10 metara. Na stropu se nalazi uklesana polukružna linija debljine prsta, duga 2,7 metara.

Na svim dijelovima polukružnog udubljenja u stijeni vidljivi su tragovi alata za klesanje, najvjerovatnije čekića i dlijeta. Na istočnom dijelu vidljivi su tragovi urezanog krsta i manjeg kvadratnog udubljenja, vjerovatno za drvene grede.

U toku arheoloških istraživanja 2009. godine na ovom mjestu pronađen je manji broj fragmenata keramike, alatki od kremena te ostaci drvenih stubova.

Lokalitet Pećina podsjeća na monašku isposnicu, sa oltarom isklesanim u stijeni i okapnicom na stropu. Ispred obrađenog udubljenja, na platou veličine 10 x 8 metara, mogao se nalaziti dograđeni drveni dio sakralnog objekta na šta upućuju ostaci stubova.